ماڵپەری بەهەشت

بەشە سەرەکیەکان
پرسیار و وەڵامی شەرعی
ئاماری ماڵپەڕ




ڕێکلام
هەڵەی زمانەوانی لە قورئانی پیرۆز، یان درۆ و چەواشەكاری بێ‌ بنەوا ؟!!

بسم الله الرحمن الرحیم
الحمد لله والصلاة والسلام علی رسول الله، أما بعد:
ئەوەی كە ڕوون وئاشكرایە پەروەردگارمان ئەم قورئانەی بۆ ڕێنمویی و خۆشبەختی ئادەمیزاد و جنۆكە دابەزاندووە، وە بۆ سەڵماندن و جێگیركردنی ئەوەی كە ئەم قورئانە ووتەی خوای پەروەردگارە و دانراوی محمد صلى الله عليه وسلم نیە تەحەدای هەموو عەرەبە زمان پاراوەكانـ (الفصحا‌ء) ـی ئەو سەردەمە و سەردەمانی دواتریش تا ڕۆژی دوایی كردووە كە بتوانن قورئانێكی وەكو ئەم قورئانە بێنن !!!
هەروەك فەرموویەتی: [ قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَالْجِنُّ عَلَى أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هَذَا الْقُرْآنِ لَا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَلَوْ كَانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيرًا ] (الإسراء: 88)، بەڵكو تەحەداكەشی بۆ سووك كردوون كە بتوانن تەنها سورەتێك وەكو كورت ترین سورەتی قورئان بێنن !!!
كە فەرموویەتی: [ وَإِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنَا عَلَى عَبْدِنَا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ وَادْعُوا شُهَدَاءَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَلَنْ تَفْعَلُوا فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ أُعِدَّتْ لِلْكَافِرِينَ ] (البقرة: 23 ـ 24).
بەڵام لە زەمانی ئەبو جەهل و وەلیدی كوڕی موغیرە و موسەیلمە... تاكو سەردەمی ئێستاش ئەو تەحەدایە بەردەوامە و نە ئەوان و نە ئەوانی دواتریش ناتوانن بەرامبەر ئەم قورئانە بوەستن !! و هەر كەسێكش هەوڵی بەرەنگار بوونەوەی دابێت ئیللا شكستی هێناوە و سەرشۆڕ بووە لای دۆستەكانی، و نەیتوانیوە تەنانەت لاسایشی بكاتەوە چ جای ئەوەی كە بتوانێت سورەتێك وەكو سورەتەكانی بێنێت لە بەلاغەت و ناوەڕوكیدا !! بەڵام ئەوەتا لەم سەردەمەدا كە عەرەبەكانیش بە زمانی قورئان قسە ناكەن كەسانێك پەیدابوون كە دەیانەوێت ڕەخنە لە قورئان بگرن بەوەی كە گوایە هەندێك هەڵەی ڕێزمانـ (الأخطاء النحوية) ـی تێدایە !!، كە هەموو ئەو بەناو هەڵانەی كە گرتوویانە بەڵگە و نیشانەی ڕوون و ئاشكران لەسەر تێنەگیشتن و شارەزا نەبوونی ئەمانە لە زمانی عەرەبی، یاخود ئەگەر شارەزاش بن بۆ ئەوەی بتوانن كەسانێكی ساویلكە و دڵا نەخۆشی پێ‌ فریوو بدەن ئەو ڕەخنانە بڵاو دەكەنەوە، وە بەداخەوە لەم جۆرە كەسانەش لە ناو كوردیشدا پەیدا بوون كە لە بنەڕەتدا جوجەڵەی عەلمانی و عەرەبە نەصرانیەكانن، یان تووتی ئاسا ووتەی ڕۆژهەڵات ناسان پێشینایان بڵاو دەكەنەوە، وە سەیر لەوەدایە كە ئەم ڕەخنانە لە مێژوودا تۆزی لەسەر نیشتووە !! بەڵام چەند ساڵ جارێك كۆمەڵێك سەرلێشێواو دێن و فوویەكی لێدەكەن و بەجلێكی تازەوە دەیخەنە ڕوو !! ئێمەش لەم ووتارەدا ـ بە پشتیوانی خوا ـ گرنگترین و باوترین ئەو ڕەخنە ڕێزمانیانە ـ بەگومانی ڕەواج پێدەرانیان ـ ڕەت دەدەینەوە لەوانە:

یەكەم: ئایەتی: [ قَالُوا إِنْ هَذَانِ لَسَاحِرَانِ يُرِيدَانِ أَنْ يُخْرِجَاكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ بِسِحْرِهِمَا وَيَذْهَبَا بِطَرِيقَتِكُمُ الْمُثْلَى ] (طه: 63)

دەڵێن: ئەوەی كە لە دوای (إنَّ) دێت (اسم إنَّ) دەبێت، و (منصوب) بێت، واتە: دەبێت بوترێت: ((إنْ هذينِ لساحرانِ)، نەك لە قورئاندا هاتووە بە (مرفوع) ـی، واتە بە: (هذان) ـی هاتووە !!... دەمەوێت لە دوو ڕووەوە ئەم جەهالەتە بەناو ڕەخنەیە ڕەت بدەمەوە:

أ / لە ڕووی ڕێزمانەوە (من الجانب النحوي): ئەوەی كتێبێكی (النحو) ی خوێندبێتەوە وەكو (شرح ابن عقیل) یان (البهجة المرضیة) یان (شرح قطر الندی) یان هەر كتێبێكی تری ڕێزمانی عەرەبی بۆی دەردەكەوێت كە (إنَّ) ئەگەر بە (مخففة) بوو ـ واتە: سكونی لەسەر بوو، واتە: (إنْ) ـ، ئەوا دەتوانرێت (إعمال) بكرێت واتە: ئیش بكات، و دەشتوانرێت (إهمال) بكرێت، واتە: ئیش نەكات، و لایەنی (إهمال) ئیش نەكردنیشی لە پێش ترە، واتە: قورئان لەسەر ئەوە دابەزیوە كە (فصیح) تر و لە پێشترە !!!

ب / لە ڕووی زمانەوانیەوە (لغات العرب): ئاشكرایە كە قورئان بە زمانی عەرەبی دابەزیووە بەڵام وەكو هەموو زمانێك كۆمەڵێك جیاوازی لە زماندا لە نێوان ناوچەكاندا هەیە، وەكو چۆن لە زمانی كوردیشدا دەبینرێت، وە لە زمانی عەرەبیشدا ئەم جیاوازییە بەدی دەكرێت، وە بەشێك لە هۆزە عەرەبە (فصیح) ـەكان (مثنی) بە ڕەهایی و بە بەردەوامی لە هەموو حاڵەتێكدا لایان (مبنی) ـە لەسەر (ألف)، واتە: ئەگەر (مثنی) لەحاڵەتی (رفع) بێت یان (نصب) یان (جر) نیشانەكەی هەر (ألف) ـە !!، بۆیە لێرەدا قورئان بە زمانی ئەو هۆزانە دابەزیوە، كە ئەمەش زمانی ئەم هۆزانەیە: (الكنانە و بنی الحارث و خثعم و زبید و بنی العنبر و بنی الهجیم و مراد و عذرە)... و هتد.

وە یەكێك لەو بەڵگە شیعریانە كە لەسەر ئەم جۆرە زمانە هاتووە ئەم دێڕەیە:

فَأَطْرَقَ إِطْرَاْقَ الشُّجَاْعِ وَلَوْ يَرَى مَسَاْغاً لِنَاْبَاْهُ الشُّجَاْعِ لَصَمَّمَاْ

لەم دێڕەدا ووشەی (لِنَاْبَاْهُ) كە (لِـ) حەرفی جەررە (ناباه) (اسم مجرور) ـە، دەبوایە شاعیر بیوتبایە (لِنَاْبَیْهِ) بە (ياْء)، چونكە نیشانەی (جَرِّ) ـی (مثنی) (یا‌ء) ـە !! بەڵام لەسەر ئەم جۆرە زمانە بە (ألف) هاتووە !!

هەروەها (الفرا‌ء) دەگێڕتەوە لەم هۆزانە كە وتوویانە: (هَذاْ خَطُ يدَاْ أَخِي)، ووشەی (یدا) بە (ألف) هاتووە كە دەبوایە یە (یاء) بهاتبایەت، چونكە (مضاف إلیه) و (مجرور) ـە.

بەمەش خوێنەری بەڕێز بۆت دەركەوت كە ئەمانە نەوەك عەرەبی نازانن بەڵكو بۆنشیان نەكردووە، كەچی لای شوێنكەوتە ساویلكەكانیان وەكو شێر خۆیان دەردەخەن، ئەمانەش وەكو شاعیر دەڵێت:

أَلْقَاْبُ مَمْلَكَةٍ فِي غَيْڕ مَوْضِعِهَاْ كَالْهِرِّ يَحْكِي انْتِفَاْخاً صَوْلَةَ الأَسَدِ !!!

واتە: نازناوی شانشینەكە لە شوێنی خۆیدا نیە وەك پشیلە ـ بە خۆ فشكردنەوەی ـ بیەوێ‌ لاسایی شێر بكاتەوە !!!

دووەم: بەنەصب هاتنی ووشەی: [ وَالْمُقِيمِينَ] لە ئایەتی:
[ لَكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ مِنْهُمْ وَالْمُؤْمِنُونَ يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ وَالْمُقِيمِينَ الصَّلَاةَ وَالْمُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَالْمُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أُولَئِكَ سَنُؤْتِيهِمْ أَجْرًا عَظِيمًا ] (النساء:162)
ئایەتێكی تر لەو ئایەتانەی كە ـ گوایا ـ دەڵێن: هەڵەی ڕێزمانی تێدایە ئایەتی ژمارە (162) ـی سورەتی (النسا‌ء) كە خوای گەورە دەفەرموێت: [ لَكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ مِنْهُمْ وَالْمُؤْمِنُونَ يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ وَالْمُقِيمِينَ الصَّلَاةَ وَالْمُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَالْمُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أُولَئِكَ سَنُؤْتِيهِمْ أَجْرًا عَظِيمًا ] (النساء:162).
ئەوان دەڵێن: دەبوایە [ وَالْمُقِيمِينَ] بە (مرفوع) ـی بهاتبایە نەك بە (منصوب) ـی كە لە قورئاندا هاتووە، چونكە دەبێتە (معطوف) لەسەر [الْمُؤْمِنُونَ] كە لەسەرەتای ئایەتەكەوە هاتووە !! بەڵام گەورەترین كێشەی ئەم بەناو ڕۆشنبیرانە ئەوەیە كە بە دەهۆڵ و زوڕنای ڕۆژهەڵاتناسە نەصرانیەكان هەڵدەپەڕن و ووتەكانی ئەوان وەكو تووتی دەڵێنەوە و كە لە ڕاستیدا نە ئەوان و نە ئەمانیش شارەزای زمانی عەرەبی ودەربڕینە بەلاغیەكانی عەرەب نین !!!

ئەم ووشەیە: [وَالْمُقِيمِينَ] بۆچی لێرەدا بە (منصوب) ـی هاتووە ؟ لێرەدا شێوازێكی زمانی عەرەبی هەیە كە پێی دەوترێت: ((النصب علی الاختصاص أو المدح والذم))، كە شێوازێكی گرنگی عەرەبیە، و زانانی نەحوی (سیبویه) لە كتێبەكی كە ناوی (الكتاب) ـە بە تێر وتەسلی باسی لێوە كردووە، و بەڵگەی لەسەر هێناوەتەوە، واتە: ووشەی [وَالْمُقِيمِينَ] (نصب) كراوە لەسەر مانای ئەوەی: (أَخُصُّ الْمُقِیْمِیْنَ)، یان: (أَمْدَحُ الْمُقِیْمِیْنَ). كە ئەم شێوازە بۆ وریاكردنەوە و ئاگاداركردنەوەیە لەسەر چاكەی بەئەنجام گەیاندنی نوێژ بەسەر هەموو كردەوەكانی ترەوە، بۆیە لە (إعراب) ـدا پێچەوانەی ئەوانی تر هاتووە و (عطف) نەكراوە.

وە هەر لە قورئاندا ئایەتێكی تری هاوشێوەی ئەم ئایەتە هاتووە كە ئەویش ئایەتی (177) ـی سورەتی (البقرە) ـەیە، و تێیدا هاتووە: [ لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَالْمَلَائِكَةِ وَالْكِتَابِ وَالنَّبِيِّينَ وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَالسَّائِلِينَ وَفِي الرِّقَابِ وَأَقَامَ الصَّلَاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذَا عَاهَدُوا وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ وَحِينَ الْبَأْسِ أُولَئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ ] (البقرة: 177).

دەبینین ووشە [وَالصَّابِرِينَ] لە ئایەتەكەدا بە (منصوب) ـی هاتووە، ئەوان دێن دەڵێن: دەبێت ئەو ووشەیە (مرفوع) بێت نەك مەنصوب، چونكە (عطف) ـە لەسەر [وَالْمُوفُونَ ] !!!، بەڵام ئەمەش وەكو ئایەتی پێشتر (منصوب) ـە لەسەر (أخصُّ الصابرین) یان (أمدح الصابرین) كە بۆ وریاكردنەوە و ئاگاداركردنەوەی چاكەی ئارامگرتنە لەسەر ناڕەحەتیەكانی جەنگ، و هیچ چاكەیەك نیە و ئیللا ئارامگرتنی پێویستە، بۆیەش لێرەدا لە (إعراب) ـدا پێچەوانەی پێشی خۆیەتی... خوای پەروەردگاریش زاناترە.

وە بۆ زانیاری زیاتر دەربارەی ئایەتەكان بڕوانە ئەم سەرچاوانەی خوارەوە:

ـ تفسير الكشاف: (1 / 272 و 710).
ـ معاني القران للفراء: (1 / 511).
ـ شرح ابن عقيل: (1 / 379).
ـ كمال اللغة القرآنية بين حقائق الإعجاز و أوهام الخصوم: (66 ـ 67).
ـ هەروەها زۆربەی كتێبەكانی (النحو).
----------------------------------
ئامادەكردنی:
مامۆستا دارا جبار كریم... ماستەر لە زمانی عەرەبی
المجاز بالقرا‌ءات العشر من طریقي الشاطبیة والدرة والطیبة

www.ba8.org

بینێرە بۆ هاوڕێکەت
چاپکردن
ستایڵ
  • قەبارەی فۆنت
    • گەورەکردن:
    • zoomin
    • بچوک کردنەوە:
    • zoomout
  • جۆری فۆنت
    • ههەڵبژاردن:
  • ڕەنگی فۆنت
    • هەڵبژاردن:
  • بنەڕەتی کردنەوە
    • بنەرەتی
ڕێکلام